Dersa Kurmancî 1: Dîrok û M'ene û Bihevra Bûna Tîpa Aa

Tîpa A mezin û piçuk

Em tema zanin nîşana Aa wekî tîpa yekemîn a alfaba Kurmancî ê e. Lêbelê, gelo tîpa Aa Kurmancî e? Peşî a ku em têkevin nav koka tîpa Aa û li ku û kîjan zimanê an jî mirov an hatî e em ê b'ehsa m'ene û xebitandin a tîpa Aa nava zimanê Kurdî û Kurmancî e bikin.

Me çawa got peşî e tîpa Aa tîpa alfaba Kurmancî a yekemîn e ê. Li Kurmancî ê bi tîpa mezin A û yek jî bi tîpa p'içuk a ve te nivîsandin li gor cihê ku di hevokê de tê xebitandin. 

Aa 

Xebitandina duyemîn a tîpa Aa jî wehta yek dixwaze ser tiştekê bisekine Aa  tê xebitandin. 

Mînak an: Min nedît, lê a wira bû.

                Ewî digot yê a niha li wir be.)

Xebitandana Aa ya sisêya jî wehta xweyî bû nê nişandike Aa tê xebitantin. 

Mînak an: Ewî hat ç'eleka xwe bir mala xwe. 

             K'eça wî hat mala me.  

            Golika çeleka wî gihanên çelekê diketand. 

Alfaba Kurdî a Kevnar

Niha me m'ene û armanca xebitandina tîpa Aa li zimanê Kurmancî kir. Em ê niha bizvirin ser koka tîpa Aa. Tîpa Aa tîpa yekemin a alfabe a latîn e. Alfabe a latîn ê wekî alfaba a romî jî tê zanîn. Latîn an jî romî alfabe, kîjanî dixwazî bixebitînî dikarî bixebitînî, bi romî an va li romê kevnar de dihat xebitandin. Li ser gorî Brîtanîka ê, Alfaba latînî li ser alfaba Etruskê ve hatî e ava kirin. Hema hema BSH 600  (berî serdema hevpar) Etruska welatekê kevnarê bere li nav û bakûrê Italîa a îro de bû. Tîpa Aa li nava nivîsandin ên Etruskê ve p'ara diçe ku Grekê û Foneşî ve hetta mirov ên bakûrê semîtîkê ê Sirî e û Filîstinê wekî BSH 1100 . Nivîsandina herî pêşîn a alfaba a latînî li ser Praeneste Fibula hatî e dîtin, ser abê yek sedsalan 7ên BSH ser de nivîsî e “MANIOS MED FHEFHAKED NUMASIOI” (bi Latînî ya Klasîk: "Manius me fecit Numerio", tê wateya "Manius ez ji bo Numerius ê çêkirim"). Ne gelek piştî vê, li ser stûnek piçûk di Foruma Romê de nivîsek vertîkal, û nivîsa Duenos a li ser vazoyek'e ku li nêzî Quirinal (giriyek li Romê ê) hatê dîtin, nêzîkî sedsala BSH 6an  de ye. Lê pispor li ser rojê de li hev nakin. 

 

Gelo alfabeyekê Kurdî ên eslî qet li dîroka wan de hebû? Him erê him jî na, alfaba Kurdî an eslî li alfaba avesta û pahlavî tê. Pispor dibêjin avesta û pahlavî alfabê ê wan herd jî li alfaba bakurê semîtîkê hatin e. Lêbelê dîsa jî bav û kal ên Kurd an xwe re alfabekê li ser alfaba bakûrê semîtîk an ve çekirin e.

Li dawî ê de em dikarin bêjin, tîpa Aa û alfaba latîn an jî romî li ser alfaba mirov ên semîtîk û reş ên Sirî ê û Filîstinê kevnar hatî e ava kirin. Ewn milet an xerkê Efrîqe bûn û ziman ên wan semîtîk bûn. 

Latin Alphabet, Britannica https://www.britannica.com/topic/Latin-alphabet