Eyne Mijar Berdewam Dik'e: Li ser Xetereyên Ji Hêz û Bandora Biyanî
Ji Gelên Herema New Yorkê re:
 |
John Jay (1745-1829)
|
EV ne çavderîyek'e nû e ku xelk'e her welatekê (heke, mîna xelk'e Emrîkê, jîr û agahdar bin) kêm caran qebûl dikin û gelek salan di ser nerînek'e şaş de li ser rêzgirtina berjewendî ên xwe de bidomdarî berdewam nakin. Ew fikir bi xwezayî ji bo raya bilind meyla afirandina hurmeteke mezin e ku gelê Emrîkê kînkevda û bi yek dengî dizanin girîng bûna çawa tim e'şîr werin binê êlekê û yek dewletekê bi hêzên têra xwe ve girêdayî ji bo hemû armancên giştî û neteweyî.
Ya bêtir bibaldarî di sedeman ez dinirxînim û lêkolîn dikim, tê xuyayî ku ev raman ji hatî e h'iş de, bêtir ez bawer dikim ku ewna qayîl in û qewimîn e.
Di nav gelek berrabûnan de ku gelekê jîr û azad pêwîst dibîne ku bala xwe bide, ku ya yekem tê xuyê peyda kirina EWLEHÎYA wan e. EWLEHÎYA gel bêşik cûr be cûr ên mezin rewş û ramanan re têkildar e, û ji ber vê yekê firehîyekê mezin dide kes ên ku dixwazin biteqezî û bitimî wê pênase bikin.
Niha mebesta min ew e ku bi tenê wê bihesibînim ji ber ku ser ewlehî ê ji bo parastina aşîtî û aramî ê, û herwusa li dijwar ên xetere ên ÇEK Û BANDORA BÎYANÎ, wekî ji xetere ên eyne cerevî ên ku ji sedemên navxweyî derdikevin. Ya pêşî di rêza yekem de tê pêş, ew rast e divê ew yekem nîqaş be. Bihêlin, ji ber vê yekê em bilêkolînê berdewam bikin, gelo di gel nerast e li ser nêrîn ên xwe ew yekîtîyek dilpak, di bin hukmatekê neteweyî ya bibandor, ewlekarî a herî baş dide wan, ku dikare li dijwar e DIJMINARÎ ên ji derve were çêkirin.
Di hejmara ş'eran li dinê de yêk bûyî an jî yêk bibin dê herdem li gorî hejmarê were dîtin û giranî a sedeman, yêk rastî an jî kestîka ku REX wan KEVIN an jî GAZÎ wan bikin. Ger ev gotin dadmend be li ser vê pirsandin kêrhatî dibe; gelo gelek sedemên dadmend ên ş'er werin dayîn ji alî ê EMRÎKÊ YEKBÛYÎ wek ku ji hêla EMRÎKÊ NE-YEKBÛYÎ; ji bo, heke divê ew bibe, dibe ku Emrîkê a Yekbûyî ya herî hindik bide paşê ew ê bişopîne di vî warî de Yekîtî herî zêde meyl dike ku gel di rewşekê aram bibe li nava neteweyên din ên ve.
Di sedemên dadmend ji bo ş'er, bipiranî, an ji binpêkirina peymanan, an jî ji zorê ve pêk tê. Emrîk'e bi şeş welatên nehindiktir peymanan bi neteweyî ên bibîyanî ve çêkirî e, û hemû ê wan, ji bilî Pûrisî a e, deryayî ne, û ji ber vê yekê dikarin me aciz bikin û birîndar bikin. Wê bi Portekîzê re jî bazirganîyekê berfireh heye û Spanîa û Brîtanî a û, bi rêzgirtina herdu ên paşîn, heye, herwusa rewşa taxê ya ku tê de beşdar bibin.
Ew ji bo aşîtî a Emrîkê pir girîng e ku ew qanûnên gelên li hember van hemî hêzan bişopîne, û ji min re ew eşkere tê xuyî, ji sêzdeh dewletên cuda an jî sisê an çar konfederasyonên cihê ku ev ê zêdetir bêtir û biwaxt ji alî ê yek hukmatek netewî ve hatiye kirin.
Ji ber ku dema ku hukmatek neteweyî ya bibandor were damezrandin, mêr ên herî baş ên welat dê netenê razî bibin ku xizmetê bikin, lê di heman demê de dê bi gelemperî ji bo birêvebirina wê were destnîşankirin; ji bo, tevî bajarok an jî welatekê an bandora peymankirî ya din, dikarin mêran li meclîsên dewletê bi cîh bikin, an senatoyan, an dadgehên dadwerî ê an beşên rêveberiyê, hê giştîtir û nav û dengekê berfireh ji bo jêhatî an û jêhatîbûnên dinê dê hewc bibin ku meriv zilaman li nivîsgehên di bin hukmata neteweyî de pêşniyar bikin, - bitaybetî ji ber ku ew ê qada herî erdên fireh ya hilbijartinê hebe, û qet neceribîne ew daxwaza kes ên serrast ku li hin dewletan nenenas in. Ji ber vê yekê, wê encam bide ku rêveberî, şêwirmendên siyasî, û biryarên dadwerî yên hukmata neteweyî dê aqilmendtir bin, sîstematîk, û dewletên takekesî dadmentir in û ji ber vê yekê birêzgirtina ji bo neteweyên din bêtir têrker in û herwusa ji bo me zêdetir EWLEKARTIR IN.
Ji ber vê yekê, di bin hukmata netewî de, peyman û bendên peymanan, herweha qanûnên neteweyan, dê herdem bi yek wateyî were berfireh kirin û bi heman rengî were rêvebirin, -ku, biryarên li ser heman xal û pirsan, li sêzdeh êlan, an di sisê an jî çar konfederasyonan de, dê her gav ne li hev bikin an ne lihevhatî bin; û ku, herweha ji cûr be cûr dadgeh û dadwerên serbixwe ku ji hêla hukmatên cûda û serbixwe ve hatine destnîşankirin, ji ber ku qanûn û berjewendî ên cûda yên herêmî ku dikarin li wan bandor bikin. Di h'işên civinê di pêkanîna pirsên weha de ji dadgehtî re û biryara dadgeh ên ku ji hêla û tenê ji hukmatek neteweyî berpirsiyar e, zêde nayê pesinandin.
Ji ber ku rewşa wundakirina heyî an jî avantajek dikare bi gelemperî partî a desthilatdar li yek an jî didu êlan biceribîne ku ji bawerî û dadmendî ê dûr bixe; lê wan ceribandinan, nagijîn êlên din, ji ber wê yekê bandorekê hindik û tunnebûyî ser hukmata neteweyî hebe, ceribandin dê bêencam bimîne, û bawerî û dadmendî were parastin. Mişewka peymana aşîtî a bi Brîtanyayê giraniyek mezin dixe li nav vî sedemê.
Ji ber ku, tevî ku divê partiya desthilatdar nehêlin li êlên li ber xwe bide li hember ceribandinên waha, dîsa jî wekî ceribandinên waha bibe ku, û bi gelemperî bikin, encama rewşên taybetî ên êlê, û dibe ku bandorê li hejmareke mezin ji xwecîhên bike, dibe ku partiya desthilatdar her gav nekare, heke bixwaze, ji bo pêşî li neheqiyê were girtin, an jî cezakirina êrîşkaran. Lê hukmata neteweyî, ji wan şert û mercên herêmî bandor nebin ewê bixwe jî neyên kirin ku cewr bikin, ne jî hêz û meyla dixwazin ku pêşî li pêkanîna wê ji hêla kes ên din ve bigire an jî ceza bidin.
Heta niha, ji ber vê yekê, wek an dîzaynkirin an jî binpêkirinên qezayî yên peymanan û qanûnên neteweyan sedemên DADMEND ji bo ş'er didin, ew dibin yek hukmatekê giştî de ji çend hukmatên piçûk kêmtir têne girtin, û di wî warî de ya berê herî zêde EWLEHÎ A gel dike.
Li ser van sedemên ş'er ku ji birastî û bêqanûnî pêk tê ew ji min re heman zelal xuya dike ku yek hukmatek niştimanî ya baş ewlehîyek pir zêde li hember xetereyên wê peyda dike, celeb ji her çaryeka din dikare were derxistin.
Ji ber ku bi rasterast bi vî rengî bêhtir ji alî ê azwerî û berjewendî ên beşekî ve ji tevahî ê pêk tên; yek an jî didu êl Yekîtî ê bêhtir e. Hetta niha ş'erekê Xwecîhên Emrîk'e ji ber êrişên hukmata federal a heyî pêk nehatiye, çikas jar be jî; lê gelek mînakên dijminatî ên Xwecîhên Emrîk'e hene ku ji hêla tevgerên nerast ên êlan ve hatine rex ketin, yên ku nikarin an jî naxwazin ku sûcan rawestînin an jî ceza bidin, bûne sedem ku gelek şênî ên bêgune hatine qetilkirin.
Taxa herêmên Spanî û Brîtanya ê, bi hin êlan re sînordar e û ne li ser yê din, bi awayekî xwezayî sedemên pevçûnan yekser bisînoran ve girêdide. Êlên sînor, heke hebe, dê bibin yên ku, dibin pêla acizîyekê ji nişka ve, û hestek bilêz a berjewendî an birîndariyek'e eşkere, dê bi bûyîn mezin bi rasterast, ku bi van êlan re ş'er bike; û tiştek wekî hukmatek neteweyî nikare bi vî rengî wê xetereyê ji holê ra'ke, aqilmendî a wê bi azwerî ên ku alî ên ku yekser eleqedar dimeşînin kêm nebe.
Lê sedemên ş'er ên nedadmendî rast kêm dê ji hêla hukmata neteweyî ve bêne dayîn, lê ew ê zêdetir di destê wan de be ku wan bi hev re cîh bikin. Ew ê baş û bêhers bin, û di vî warî de, di yê din de jî, dê ji dewleta sûcdar bêtir di kapasîteya ku bi şêwirdarî tevbigere. Serbilindî a êlan, hem jî yên mêr an, bixwezayî wan diparêze ku hemî kiryarên xwe rastdar bikin, û li dijkar pejirandina wan, rastkirin, an çêkirina xeletî û tawanên wan. Hukmata neteweyî, di rewşên waha de, dê ji vê serbilindî ê bandor nebe, lê dê binermî û bizelalî li ser rî ên herî guncaw ji bo derxistina wan ji zehmetî ên ku wan tehdîd dike, binirxîne û biryar bide.
Bêyî, baş tê zanîn ku pejirandin û ravekirin, û h'eq bi gelemperî ji neteweyek yekbûyî ya bihêz wekî têrker têne pejirandin, ya ku dê ji hêla êlek an konfederalîzmek piçûk an hêzdar ve were pêşkêş kirin wekî netêrker were red kirin.
Di sala 1685an de, dewleta Genova ku Louis ê XIV aciz kir, hewl da ku wî razî bikin. Ewî xwest ku ew Doge xwe, an jî serok dadgehê xwe, bi tevî çar senatorên xwe ve bişînin, FRANSÊ, ku lêborîna xwe bixwaze û şertên wî werbigire. Ew mecbûr bûn ku ji bo aşîtî ê serî li ber wan bidin. Ma ew ê di her rewşê de jî daxwaz bikira an ji Spanîa ê heqaretek'e bi vî rengî wergirtine, an Brîtanyayê, an gelekê HÊZÎ din?
PUBLIUS.
Jay, J. (1787, November 3) Federalist 3. The Independent Journal. Canan Williams li Inglîzî wegerandîye ser Kurmancî ye.
https://historicalmenwomenplaces.blogspot.com/2023/09/federalist-no-3-author-john-jay.html
