Ji Gel ên Herema New Yorkê re:
PIŞTÎ ceribandina bêkêmasîya bêserûberîya e'şîra berxwedêr, ji we tê xwestin ku hûn li ser Destûra Bingehînek nû ji bo êl ên Yekbû ên Emrîk'e şêwir bikin. Mijar girîngîya xwe dîne ziman; di encam ên wê de ji hebûna YEKÎTÎ ê tiştek kêmtir fêm nakin, ewlekarî û dilxweşî û pareztin ê beşên ku ew ji wan pêk tê, çarenûsa padşahî yek ji gelek alî an ve herî balkêşê cîhanê e. Gelek caran li ser gel ên vî welatî ve hatî e gotin bi reftar û nimûneya xwe, ji bo pirsa girîng biryar bidin, gelo civakên mirovan bi rastî dikarin ji ser biriqanî û bijartinê êlek baş saz bikin an na, an gelo ew her car bêçar in ku ji bo destûrên xwe ên siyasî bi qeza û zorê ve girêdayî bin. Heke di gotinê de rastîyek hebe, qeyrana ku em pê re hatine, dibe ku wekî serdema ku ew biryar tê de were h'esibandin; û hilbijartineke şaş a beş a ku em ê tevbigerin, di vê nêrînê de dibe ku wekî bextreşîya giştîya mirovahî ê were h'esibandin.
 |
| Alexander Hamilton (1755-1804) |
Ev metel wê kirinên xêrxwazî ê li ên welatparêzî ê zêde bike ji bo bilindkirina dilxwazîya ku divê hemî meriv ên baldar û baş ji bûyerê re dilsoj bikin. Dê bextewar be ku bijartina me ji hêla qey gotinê dadperwerîya berjewendî ên me ên rastîn û neşaş û bêalî ve were rêvekirin, ji hêla metel ên ku bi berjewendî a gelemperî ve ne girêda î pakbûna gel be. Lê ev tiştekê bûyînê zêdetir dilxwezî e. Ev plana ku ji nîqaşên me re hatî pêşkêş kirin bandorê li gelek berjewendî ên taybetî dike, li ser gelek sazî ên herêmî nûjen dike, ne ku tevli nîqaşa wê ya cûr be cûr tiştên ku ji hêjayî ên wê re biyanî ne, û nêrîn û azwerî û pêşdarazî ên ku ji vedîtina rastiyê re hindik in.
Ji astengên herî dijwar ên ku Destûra Bingehîn a nû dê pê re rû bi rû bimîne, bihêsanî dikare berjewendiya eşkere ya çînek diyar a mirovan li her êlê were diyar kirin ku li hember hemî guhertinên ku dibe ku xetereya kêmkirina hêz, destkeftî û encamên erkên ku ew dibin dezgehên êlê de dixwazin bimînîn; û ewnên hurîfî ên berevajî ya çîneke din a mirovan, yên ku dê yan hêvî bikin ku bi tevliheviyên welatê xwe xwe mezin bikin an jî dê xwe bi nêrînên bixwedê ên bilindkirina ji dabeşkirina padşahî di nav çend êlên bixwe de ji yekbûna wê ya dibin yek hukmatê de xweştir bikin.
Lêbelê, ne sêwirana min e ku ez li ser çavdêrî ên bi vî rengî rawestim. Ez baş dizanim ku ew ê nerast be ku meriv dijberî a her komek zilaman (tenê ji ber ku rewşên wan dibe sedema gumanan) di nav nêrînên menfeet û bihîret de çareser bike. Rastî ê me mecbûr bike ku em bipejirînin ku meriv ên waha jî dibe ku ji hêla niyet ên rast ve werin xebitandin; û nayê guman kirin ku piranî a dijberî a ku xuyabûna xwe kirîye, an jî dibe ku ji vir şûnda xuya bibe, dê ji çavkanî an derbikeve, bikêmanî û bêqusûr, heke nerêzdar be - xeletiyên rastîn ên hişê ku ji ber çavnebarî û tirsên pêşwext ji rê derketine. Ewqas gelek bi rastî û ewqas hêzdar in ku sedemên ku ji dadkirinê re nerastiyek derewîn dikin, ku em, gelek caran, mirov ên aqilmend û ciwan li ser xelet û hem jî li alîyê rastê pirsên yekem ên civatê dibînin. Ev rewş, ger bi rêkûpêk were şopandin, dê dersek nermbûnê bide wan kesên ku di her gengeşî ê de ewqas bi rastbûna xwe razî ne. Û sedemek din a hişyarî ê, di vî warî de, dibe ku ji biriqanî were derxistin ku em her gav nebawer in ku yên ku rastiyê diparêzin ji dijberên xwe ji prensîbên paqijtir bandor dibin. Aborî û hovîtî û dijminatiya şexsî, dijberiya partiyê û gelek mebestên din ên ku ji van nepesindartir in, di heman demê de li ser kesên ku piştgirî dikin wekî yên ku li dijî aliyê rast ê pirsê ne, kar dikin. Heke ev serkêşî nermbûnê jî tunnebûna, ji wî rihê bêhnfire ku her carê taybetmendiya partiyên siyasî dike, tiştekê xerabtir nedihat nirxandin. Ji ber ku di sîyasetê de jî, di olê de jî, bi agir û şûr guhûrandina olê jî bi heman awayî pûç e. Herezî ên di her duyan de kêm kêm dikarin bi çewsandinê werin derman kirin.
Lê dîsa jî, her çendî ku ev hestên hanê tenê bêne destûr kirin, me ji xwe nîşaneyên têr hene ku ew ê di vê yekê de jî wekî hemî bûyerên berê ên nîqaşên mezin ên neteweyî pêk were. Dê lehîyek ji hestên hêrs û xerab berde. Ji bo ku em li ser reftarên alî ên dijber dadbar bikin, em ê bigîhîjin wê encamê ku ew ê bi hev re hêvî bikin ku rastdariya ramanên xwe eşkere bikin, û bi bilindbûna daxûyanî ên xwe û bi talbûna nefspiçûkên xwe, jimara bawerkar an xwe zêde bikin. Zehmetî a ronakbîrî a ji bo enerjî û karbidestî a hukmatê dê wekî dûndana dilpakî a hêzdar a zorbe û dijminê rêzman ên azadî ê were qedexok kirin. Hesûdî bûneke zêde a ji bo metirsî a li ser mafên mirov an, ku bi gelemperî sûcê serî e ne ji dil, dê tenê wekî teht û fêlbazî ê were nimandin, wekî kemînek kevnare a dengdar li ser hesabê berjewendî a giştî. Dê ji alîyekê ve were ji bîrkirin ku çavnebarî herdem e'deta evînê e, û ku şaî a rûmetê a azadî ê birihê bêbawerî a teng û bêazadî ve girêdayî e. Ji alî ê din ve, dê bi heman awayî were ji bîrkirin ku hêza hukmetê ji bo ewlehî a azadî ê girîng e; ku, di hizirkirina dîwaneke saxlem û baş de, berjewendî a wan qet ji hev nayê veqetandin; û ku metirsîyek metirsîdar pir caran li pişt maskeya taybetî a xîreta mafên mirovan ji dibin xuyangî a qedexekirî a xîreta ji bo bihêzbûn û karbidestî a hukmetê de radibe. Dîrok dê hînî me bike ku ji ya paşîn re rêyek pir diyartir ji bo destpêkirina zilmkarî e hatî e dîtin û ji wan zilamên ku azadî ên komaran têk birin, piranî a wan bi dayîna mehkemeyek berbiçav dest bi kariyera xwe kirine. Destpêkirina axaftin û dawîkirina zaliman.
Di çarçove a çavdêrî ên berê de, çavê min hebû, hevwelatî ên min, ku hûn li hember hemû hewldanan, ji kîjan çarçovê dibe bila bibe, ji bo ku bandorê li biryara we bike di demek herî dawî de ji bo bextewarî a we, ji hêla her tiştî ve, li ber çavê min bû. Bandor ên ji bilî ên ku dibe ku ji delîlên rastî ê derkevin. Hûn ê, bêguman, di heman demê de, ji çarçoveyek giştî a wan berhev bikin, ku ew ji çavkaniyek ne dijminatî a Destûra Bingehîn a nû derdikevin. Erê, hevwelatî ên min, ez ji we re xwedî ê wê yekê me ku, piştî ku ez bi baldarî li ser wê sekinîm, ez eşkere di wê bawerî ê de me ku berjewendî a we ye ku hûn wê qebûl bikin. Ez di wê bawerî ê de me ku ev rêya herî ewledar e ji bo azadî, rûmet û bextewarî a we. Ez bandor nakim li dilsojî ên ku ez rastî nizanibim nîşan bikim. Gava ku min biryar da, ez ê we bi xuyangê şêwirdarî ê xweş nekim. Ez bi eşkerehî bawerî ên xwe ji we re qebûl dikim, û ez ê bi serbestî sedemên ku ew li ser hatine damezrandin ragihînim ber we. Hişmendî a niyeta baş, nezelalî ê red dike. Lêbelê ez ê li ser vê yekê pîşeyan zêde nekim. Divê mebest ên min di depoya sîngê min de bimînin. Bersivkê min dê ji herkesî re vekirî bin, û dibe ku ji hêla herkesî ve bêne darizandin. Ew ê bikêmanî birihek ku dê doza rastî ê riswa neke werin pêşkêş kirin.
Ez pêşniyar dikim, di rêzek gotaran de, li ser hûrgulî ên balkêş ên jêrîn nîqaş bikim:
JI BO SERXWEBÛNA WE YA SÎYASÎ KETÎYA YEKÎTÎYÊKÊSÊRÎYA ÊL ÊN NIHA JI BO PARASTINA WÊ YEKÎTÎYÊ PÊWÎSTÎ A HUKMATÊN KÊMÎ KÊM BI WÊ PÊŞNÎYARÊ BI WÊ ENERJÎKIRIN, JI BO GIHANKIRINA VÊ ARMANCÊ PÊKANÎNA DESTÛRÊN PÊŞNÎŞAN JI LI RÊZMAN RASTÎ A HUKMATA KOMARÊ RE ANALOJÎ A WÊ LI BER DESTÛRÊ DEWLETA XWE YE û herî dawî, EWLEHÎYA ZÊDE A KU QEBÛNA WÊ DÊ JI PARASTINA WÊ CURÊN HUKMATÊ, JI AZADÎ Û MALKETÊ DE BIKE.
Di pêşveçûna vê nîqaşê de ez ê hewl bidim ku bersivek têrker bidim hemî liberrabûnê ku dê derketine holê, ku dibe ku xuya bibe ku tu maf li ber çavê we heye.
Dibe ku zêde bê metel ên ku meriv bersivk ên ji bo nîşan kirina bikêrhatina YEKÎTÎ Ê pêşkêş bike, xalek, bêşik, bikûrahî li ser dilê laşê mezin ê gelê her e'şîr hatî e xemilandin, û yek, ku dikare were xeyal kirin, tunne ye. Lê rastî ev e, ku em berê dibihîzin ku ew di derdorên taybetî ên kesên ku li dijî Destûra Bingehîn a nû de ne, dibîhîzin, ku sêzdeh êl ên ji bo her pergal ên gelemperî pir pir in, û ku em neçar in ku serî li êl ên cûda ên beşên cûda bidin ya tevayî. Ev gotin, bi buyînek'e mezin, wê gav bi gav bête belav kirin, heya ku dengdêrên wê hebin ku têra razîbûna wê bike. Ji bo kesên ku bikaribin nêrîneke berfireh li ser mijarê bibînin, tiştek ji bûyînekê din pejirandina Destûra Bingehîn a nû an parçekirina Yekîtî ê ne diyartir e. Ji ber vê yekê ew ê bikêrhatî be ku meriv dest bi vekolîna berjewendî wê Yekîtî ê, hin xerabî ên, û xetere ên muhtemel ên ku her dewlet ji hilweşîna wê re rû bi rû bimîne, were dest pê kirin. Li gorî vê yekê dê bibe mijara navnîşana min a paşîn.
PUBLIUS.
Hamilton, A. (1787, October 27) Federalist 1. The Independent Journal. Canan Williams li Inglizîyê wegerandîye li ser Kurmancîyê. https://historicalmenwomenplaces.blogspot.com/2023/08/federalist-no-1-author-alexander.html
No comments:
Post a Comment